دیباجه ای درمعرفی اهداف تربیتی و آموزشی، 
سرفصل ها، مخاطب و روش های 
کارگاه آموزش مهارت تفکر انتقادی
 یا، درست پرسیدن

0- اشاره:
این سرفصل های 15گانه، سرفصل های یک کتاب اند، به آنها نگاه کنید:

1. خوب پرسیدن چه فوایدی دارد؟
2. تشخیص مدعا و ادعا چگونه است؟
3. دلایل چه هستند؟
4. در آن عبارت چه کلمات و عبارت هایی مبهم اند؟
5. ارزش های مشکوک و پیش فرض های قابل بحث چه هستند؟
6. پیش فرض های توصیفی کدامند؟
7. آیا در آن استدلال مغالطه ای وجود ندارد؟
8. آیا کسی می تواند این موارد را به عنوان شاهد خوبی برای یک ادعا به حساب آورد؟: شهود، تجربه شخصی، گواهی افراد، و استناد به مرجعی بلندبالا؟
9. آیا کسی می تواند این موارد را به عنوان شاهد خوبی برای یک ادعا به حساب آورد؟: مشاهده شخصی، مطالعات تحقیقی، مثال موردی، تمثیل ؟
10. آیا درباره این ادعا دلایل رقیبی وجود ندارد؟
11. آیا آمارها فریبنده نیستند؟
12. چه داده ی معناداری نادیده گرفته شده؟
13. چه نتایج معقولی محتمل اند؟
14. تمرین و مرور
15. حرف آخر

سرفصل هایی که ملاحظه فرمودید، سرفصل¬های کتاب «درست پرسیدن، درآمدی به تفکر انتقادی» است که آخرین ویرایش آن در سال 2007 میلادی و توسط انتشارات معتبر و خوش نام پیریسون در کشور آمریکا چاپ شده است. امروزه کتاب هایی از این دست بسیارند و مهارت تفکر انتقادی در بسیاری از دانشگاه ها و حتی مدارس دنیا تدریس می شوند. این کتاب نیز متن درسی دانشجویان رشته های محتلف دانشگاهی است.
به تجربه دیده ام که واژه «تفکر انتقادی»، برای برخی خوانندگان فارسی زبان، ابهام آفرین و غلط انداز است و ممکن است است پرسش هایی از این دست ذهن شان را مشغول سازد:

• آیا در مهارت تفکر انتقادی روش نقد کردن گفته های دیگران آموزش داده می شود؟! یا منظور دیگری دارد؟
• تفاوت تفکر انتقادی با همان دانش سنتی منطق که بیشتر دانشجویان علوم انسانی و طلاب علوم دینی می اموزند، در چیست؟
• نتایج آموزشی و تربیتی یاددهی این مهارت چیست؟ آیا آثار سوء تربیتی ندارد؟ آیا لجاجت و خودرایی دانش آموزان را موجب نمی شود؟!
• ایا لازم است تاتفکر انتقادی به عنوان درسی جداگانه ای مطرح شود؟
و سئوال¬های بنیادین دیگری همچون:
• ایا تفکر کردن چیزی آموزش دادنی است؟ مگر انسانها ذاتا متفکر نیستند؟
• آیا ما انواع تفکر داریم؟ مثلا تفکر انتقادی یا تفکر خلاق یا .... ؟

اکنون، اگر چه پرداختن به پاسخ اجمالی این پرسشها مجال گسترده تری می طلبد اما به نظر می رسد با وجود این پرسش ها و ابهام ها، شاهراه ورود ما به بحث تفکر انتقادی گشوده نخواهد شد. پس در این مقدمه کوتاه ، چندین نکته اساسی و تعیین کننده را در معرفی مهارت تفکر انتقادی روشن می نماییم.

چیستی آموزش مهارت تفکر انتقادی:
درباره برنامه درسی آموزش تفکر انتقادی سه نکته کلیدی قابل اشاره است. اول آنکه، تفکر انتقادی نوعی «مهارت» و «دانش به چگونگی » و روش شناسی نقادی و ارزیابی است. بنابراین در آموزش تفکر انتقادی جنبه مهارتی بر جنبه دانش افزایی و معرفتی ارجحیت و سبقت دارد و به همین دلیل آموزش تفکر انتقادی بایستی به صورت کارگاهی و با اتصال تجربه اندوزی و نظرورزی آموخته شود .
دوم اینکه تفکر انتقادی یادگیری روشهای عام و نه خیلی تخصصی، رویارویی روشمند با اندیشه هاست. بر این اساس پیشنهاد برخی جایگزینی نام «تفکر انتقادی» با «روش نقد اندیشه ها»، است و پیشنهاد برخی دیگر جایگزینی آن با عنوان « هنر دلیل آوردن» است.
و بلاخره اینکه، تفکر انتقادی یک دانش ترکیبی از رهاورد و نتایج چندین رشته مستقل است که البته می رود تا خود، به رشته ای کاملا مستقل و پُرشاخ و برگ تبدیل شود. اندیشمندانی در رشته¬هایی همچون: فلسفه تعلیم و تربیت، فلسفه زبان، فلسفه تحلیلی، فلسفه علم، معرفت شناسی، روان شناسی در پیدایش و گسترش این رشته موثر اند، و رشته هایی همچون: فناوری آموزشی و روش تدریس، خلاقیت آموزشی، روزنامه نگاری، رسانه، نقد ادبی، و در .... از نتایج آن بهره می برند.
آموزش تفکر انتقادی در سطوح مختلف سنی و ذهنی ارائه قابل ارائه است و همین عامل، یکی از دلایل گوناگونی و تنوع بسیار آثار مکتوب و روش های موجود بکار رفته، در این رشته است. امروزه در بسیاری از کشورهای دنیا به کودکان نیز با روش هایی حساب شده و تربیتی راه و رسم تفکر می آموزند و با استفاده از داستانهای فکری، و قرار دادن کودک و نوجوان در عرصه قضاوت و انتخاب، او را برای حضور در عرصه های واقعی اندیشیدن و انتخاب، و انتخاب¬هایی بهتر و شایسته تر، ورزیده می سازند. برنامه اموزشی فلسفه برای کودک و نوجوان، که با عنوان : Philosophy for Children و با نام اختصاری P4C شهرت یافته با توضیح ارائه شده درباره تفکر انتقادی مرتبط است.
آموزش تفکر انتقادی در ایران در ابتدای راه است و این مهم جز با ورود برخی معلمان آگاه و خلاق، در عرصه مطالعه متون موجود و در کنار آن، ایجاد تجارب بومی آموزشی میسر نمی شود. چه آنکه مهارت یاددهیِ مهارت ِتفکر انتقادی، خود، مهارت دیگری است. ذکر این نکته خود، دلیلی بر اهمیت و ضرورت توجه دائمی مسئولان اموزشی، مربیان و معلمان جامعه ما به آموزش تفکر انتقادی است، خاصه به این دلیل که صرف ترجمه آثار دیگران نمی تواند این مهارت را به بافت فکری و فرهنگی جامعه فکری ما اضافه نماید و شایسته است این مهارت در در نسبت با مسائل، ذهنیت ها و عادات ذهنی و زبانی جامعه ایرانی مطالعه و تدریس شود.

اهداف آموزشی مهارت تفکر انتقادی:
تجربه نشان می دهد در اثر آموزش درست این مهارت، آثار تربیتی و اموزشی ای ذیل قابل دستیابی است:

به لحاظ تربیتی....
به نظر می رسد یکی از مهمترین دلایل دوری و کناره گیری ما ایرانیان، از کارهای گروهی و تیمی، سطح پایین تفکر انتقادی فردی و اجتماعی در میان ماست. تجربه نشان می دهد با آموز ش درست روشهای تفکر انتقادی و هنر استدلال ورزی، شعله سوزان برخی از روحیه¬های مخرب و عقب انداز کم فروغ گردیده و زمینه بروز استعداد عقلانیِ و حق پذیر هنرجویان نمودار می گردد. تندخویی و تنش آفرینی، تعصب و لجاجت، یقه گیری و عیب جویی و دوری از تفکر منطقی و گفتگوی حق به جانب، رخت بر بسته و نوعی «آرامش بررسی» و «انعطاف کلامی و رفتاری» بر فضای هم اندیشی ایشان حاکم می شود. این نتیجه هنرجو را در تعامل¬های آتی اش با محیط کاری، خانوادگی، علمی و اجتماعی و در کنترل سطح تعارض ها، و مدیریت احساس ها یاری می کند

به لحاظ آموزشی....
هنرجو با آموزش روش¬های بررسی انتقادی، و شناخت فنون و مهارت های موجود در این زمینه، به تدریج از ساده باوری، زودباوری، شکاکیت افراطی و جهش¬های نامناسب استدلالی، به «سخته باوری»، ریشه شناسی و ریشه یابی علاقمند گردیده و «قول سدید» را بر ظن و گمان دور از حق، و «برهان» را به مشهورات و پیش فرض های بررسی نشده و نامستدلل، برتری می دهد. از غلط¬اندازهای آماری، و مغالطات کمی و کیفی، درونی و بیرونی موجود در استدلال ها آگاهی یافته و با تجهیزات و آمادگی بیشتری در عرصه اندیشه ظاهر می شود. هنر شنیدن و خواندن در او فزونی یافته و قدرت داوری¬اش بیشتر می گردد.
اگر پرسش نماید، هدفمند است و برای دانستن، و اگر نقد کند، روشمند است و منظم. سئوالات خوب را خوب می پرسد و سئوالات مبهم را خوب تحلیل می کند، و با این «درست پرسیدن» نیمی از دانش را آن خود می سازد. جدل را میشناسد و برای غلبه بر خصم، از هر وسیله- و مقدمه ای در استدلال- کمک نمی گیرد و به تدریج بر عادت عام و رایج بددفاع کردن از ارزش ها و باورها غلبه می یابد. در نقادی و بررسی هایش، استراتژی و. رویکرد مشخص دارد و ر مباحثه و گفتگو روند نتیجه بخشی را پیش می گیرید

در اندیشه دینی ...
بایسته است که مومن دقیق النظر و ریز بین باشد، سخن جز به استواری نگوید، برگمان بی وجه خود استناد نکند، در بررسی مسائل و جبه گیری ها جانب تقوا و عدالت را فرونگذارد، گوش باشد بیش از آنکه دهان است، و برای فهم و عمل به بهترین ها مجاهدت نماید، کلامش متین، نرم، و دلیلمند باشد، با هر تصمیم تفکر نماید و در هر عمل عاقبت امور را در نظر آورد، ژرف نگر باشد، ظاهری فریبنده او را متوقف نسازد و از ریشه یابی و تفقه در امور بازنیایستد، بیشترین عبادت اش تفکر ، و دانش های اکتسابی، را بی بهره از دانش های طبیعی و سرشتی اش، فرا نگیرد ، بررسی گفته را (ما قول) را بر گوینده(من قول)، برتری ندهد، و آنجا که مقام بررسی دلایل است، حق را از اهل باطل پذیرفته و باطل را از اهل حق نپذیرد ، و نقاب از صورت باطلی که لباس حق پوشیده است ، برنماید. آشکارا، حق را آشکار نماید و مدال بشارت عباد الرحمن و مقیمان خوبِ شنوا را، از کلام وزین الهی دریافت نماید.

این دیباجه را با پرسشی در خور اندیشیدن، به پایان می بریم.
آیا برای این همه راهنماهای انگیزشی درباره دقنت نظر و تفکر نقاد، روشی پیمایشی هم وجود دارد؟
آیا کوفتن بر طبل انگیزه ها، بدون توجه به روش ها، کسی را به نتیجه می رساند؟
آیا می توانید تنها با کارهای انگیزشی، کودک خود را از خیابانی رد کنید؟ یا بایستی روش ردشدن از میان ماشین ها را به او یادداده باشید؟!

نگارنده بر آن است، مهارت تفکر انتقادی ،حداقل یکی از روشهای دست یابی به «درست اندیشیدن» و «تفکر منطقی» است.
دستاوردی اکتشافی از معدن عقل، که رسول رب العالمین است .

• پنجره ای برای معلم ها:
یادگیری و مهارت در تفکر انتقادی برای معلم ها ومربیانی که در جریان کلاسداری، ارئه بحث و مدیریت جلسات گفتگو بایستی هنرمندانه و خوش استدلال و متین عمل کنند، یک بصیرت و توانایی ضروری است. و از اینرو برخی سرفصل های آموزشی این کارگاه بر اساس اسن هدف-مهارت افزایی معلمان در جریان گفتگو و هدایت بحث- تنظیم شده است.
• پنچره ای برای نویسنده ها، روزنامه نگاران، تحلیلگران سیاسی و اجتماعی
مهارت تفکر انتقادی با مهارت نگارش ارتباط وثیقی دارد. خاصه اگر هدف از نگارش، نقد محتوای نوشته و یا سخن دیگری باشد. در نقدِ مکتوب، اهمیت به روش صحیح بندنویسی(=پاراگراف نویسی) و دانستن الگوهای نگارش انتقادی،(الگوهای مقایسه ای، تضادی و ...) دوچندان است و از اینرو در سرفصل های آموزشی تمرکز بر این مهارت شایسته تاکید بیشتر است.

در ادامه به برخی از سرفصل های آموزشی کارگاه تفکر انتقادی، که با تغییر روش ها، مثال ها و نقاط تاکید در سطوح مختلف آموزشی قابل ارائه است، اشاره خواهد شد.

برخی از مهمترین سرفصل ها

برگزاری آزمون تشخیصی گفتگو و مناظره در جهت تعیین سطح تفکر انتفادی و منطقی هنرجویان
تفکر انتقادی چه نیست؟ طرح روش تدریس و ترسیم سیمای کلی مطالب آموزشی
تفکر انتقادی چه هست؟
اصطلاح شناسی کلید واژه های دینی مربوط به تفکر
(عقل، جهل، علم، عمل، دلیل، حجت، حق، تجربه، نُهی، تفکر، تدبر، تامل، تفسیر، تاویل، تذکر، استنباط، ...)
یاوران تفکر در اندیشه دینی (مشاهده و تفکر، تقوا، سکوت، عبرت گیری، ژرف اندیشی، هستی شنلسی...)
موانع تفکر در اندیشه دینی (خوش باوری، ساده باوری، پرحرفی، پرخوری، پرخوابی، ...)
قدرت توجیه منطقی از کجاست؟ ( نظریه برهان)
منطق اندیشه دینی در قرآن کریم بنیاد اندیشه دینی بر چه استوار است؟ ( حق مداری)
سه گام تفکر انتقادی:  تمیز ادعا از استدلال/ بازسازی استدلال/ ارزیابی استدلال
ادعاهلی ابطال ناپذیر ها و روش نقد انها
برای نقد ادعاها چه رویکردی باید داشت؟
نقش انتقادی پرسشها
درست پرسیدن 
اشاره: روش پرسشگری در قرآن کریم
اشاره: روش پرسش پویی در قران کریم
اشاره: روش پاسخ دهی در قرآن
هنر دلیل آوردن
استدلال با واسطه
استدلال بی واسطه
الگوی قیاسی استدلال / استقراء/ تمثیل
الگوی استقرایی استدلال
لگوی تمثیلی استدلال
تقسیم استدلال بر مبنای مصالح آن برهان، جدل، خطابه، شعر، مغالطه
الگوی استدلالی جدل بیان نمونه ها و حل تمرین
برداشت های فرهنگی از مفهوم جدل (1) مبانی گفتگو ، انواع گفتگو ( بازاری، قهوه خانه ای، همسایگی)
برداشت های فرهنگی از مفهوم جدل (2) هجوم و دفاع عقلانی، مبانی گفتگو( واقعیت، روش، ارزش)
تغییر ارزشها چگونه محقق می شود؟
گفتگو و تعاون در قرآن کریم ابراهیم چگونه بت می شکند؟
جدال احسن ، جدال باطل( مراء) آسیب شناسی گفتگوهای فرهنگی و سیاسی دانشجویی
مغالطه ( الگوی نمادین و مادی)
جنبه روانشناختی خطاهای ذهنی(1) انواع خطاهای ذهنی
جنبه روانشناختی خطاهای ذهنی(2) تاملی در مفهوم تفکر جانبی
روش نقد اندیشه ها (اندیشه های علمی) بزرکترین خطای تفکر چیست؟
روش نقد اندیشه ها( اندیشه های فلسفی) خلط مفهوم مابعدالطبیعه با ماوراء طبیعت
روش نقد اندیشه ها( اندیشه های کلامی) خطا تطبیق معنا و دلالت اسمی بر وجود خارجی

سرفصل های رنگی سرفصل های مهارتی و اصلی دوره های آموزشی هستند و دیگر سرفصل ها به نکات تکمیلی مربوط می شوند

پیشنهادهای نوین دربرگزاری این دوره آموزشی
هر یک از این پیشنهادها به شکلی بر افزایش تاثیر و عمق یادگیری هنرجویان موثر است و در طول هر دوره آموزشی با توافق مدیریت برگزاری دوره، و پیش بینی لوازم اجرایی قابل اجراست.